„W jednym z takich układów zamkniętych przeżyłem prawie całą okupację i być może dzięki niemu w ogóle ją przeżyłem. Gdyby nie kilkanaście osób, które przez parę lat wytwarzało między sobą półfikcyjne napięcia, wymyślone konflikty i związki — udusiłbym się pod ciężarem, nie wytrzymałbym ciśnienia. Musiałem znaleźć iluzję ciągłości, pozory normalnego życia. Powstawanie
13 Dżoker
tych układów zamkniętych, ich osobliwe uroki. Wyjście z Warszawy, Pruszków, kiedy nagle znalazłem się w tłumie pędzonym w ciemności do odrutowanych zabudowań i potem w olbrzymiej betonowej hali wypełnionej ludźmi, szepczącym, rozpełzającym się mrowiem, które kiedyś było dzielnicami, środowiskami, mieszkaniami... A po paru godzinach, tego samego wieczoru, wokół naszej pryczy zaczął się tworzyć mały światek — z jakimiś ludźmi, z interesami, intryżkami, plotkami i wódką. Byliśmy już w układzie zamkniętym, już oddzieleni, wyosobnieni, powiązani ze sobą. Ktoś już był „świetny" i ktoś „niedopuszczalny", znowu czułem życie. Fikcja Tak, naturalnie. Ale czym była ta hala wokół nas, ten uwięziony, półobłąkany tłum prawdą rzeczywistością W pewnych sytuacjach rzeczywistość staje się nieobliczalnym zmyśleniem, prawda nabiera cech schizofrenicznych, i wtedy małe zastępcze fikcje przejmują obowiązki utrzymania życia. Co najmniej dwieście lat historii Polski działo się na zasadzie układów zamkniętych — klatek," w których chroniono się przed prawdą społecznopolityczną. W nich, wewnątrz, kształtowały się prawa i pojęcia, w nich było się razem. Mogły to być cele więzienne, salony lub szynczki, tajne drukarnie czy seanse paryskie wychodźstwa — ale udział fikcji, hermetyki, sublimacji, szyfru w tej kulturze nie ograniczał się do poezji, zastępował realność. I możliwe, że obok Żydów Polacy są najbardziej literackim narodem świata — nie to, że wydali największe dzieła, tylko że inne narody nie prowadziły tak długo zastępczego życia i nie tkwiły tak głęboko w symbolach. Więc przedstawić owo schodzenie w głąb, w intymność zaszyfrowanych bytów, w klatki i sanktuaria — w imaginację umownych znaków —“(9)